Ne
Gotar
Ddar
Tore
Helbest
Pirtk
Mzk
Erşv

Wne

Sayt         Kurd         Serbixwe                         Sayt         Kurd         Serbixwe

Herma Çiyay Kurmnc - Kurdax
(Efrn)





Cih
Herma Çiyay Kurmnc (Efrn) beş her rojava ji Başur Bik e. Ew li rojhilat Çiyay Gewr(Amanos), yan wilayeta Îskendern(Hetay) dikeve. Ferehiya v herm ji rojhilat heya rojava dora 55 km e ji bakur heya başur dora 75 km e. Xeta tirn, ku ji Stenbol die Heleb, di vir re derbas dibe.

Xakngar
Çiyay her bilind li v herm, Çiyay Hawar ye, ku 1200 m ji ry deryay bilind e. Ew li bakur e; ji rojhilat ber bi rojava ve dirj dibe. Di bakur rojavay v iyay re snor navbera Bakur Kurdistan Başur Bik derbas dibe. Çiyay Hawar, ber bi başur ve, herku die nizim dibe. Ew li rojhilat digihne bilindcihn Şikakan li rojava digihne Çiyayn Amkan Xastiyan. Li hembera van hersiyan, li başur v herm, Çiyay Lln(Blus) rawestiyaye. Çiyay Lln j, ji rojhilat ber bi rojava ve die , li der piştn v iyay, axa Kurdan digihne axa Ereban. Di navbera Çiyay Lln Çiyay Xastiyan de, Deşta Cm heye. Deşta Cme gelek bi xr br e. Ew li rojava digihne Deşta Hemq li rojhilat, li ber bajar Efrn, ber bi bakur ve die teng dibe. Ew, bi v away, naveya Şikakan ji Çiyay Xastiyan cuda dike. Çem Efrn, ku ji Bakur Kurdistan, ji navbera Meraş Dilok(Entab) hildavje, li nziya Kela Hor dikeve herma Çiyay Kurmnc. Çem, di naveya Şikakan re, t heya ber bajar Efrn di Deşta Cm re derbas dibe die Deşta Hemq, ku ew tev Çem As Ava Reş dibe; gişt bi hevre, li nziya Entek(Hetay), dikevin Derya Sip.

Droka Çiyay Kurmnc
Nav v herm, ji ber paş de, bi nav Kurdan ve girday ye. Hn di dema Ynaniyan Romaniyan de jre hin caran KARDIYA hin caran j KURDÎKA hatiye gotin. Ereban jre gotine: Cebel-l Ekrad; Osmaniyan j jre gotine: Krd-Dağ (yan dsa Çiyay Kurdan). Kurdan j hergav gotine: Çiyay Kurmnc. Herma Çiyay Kurmnc beşek e ji herma Mrtiya Kurdan ya Kilis. Ji Mrtiya Kilis re, li gor mrn v herm, Mrtiya Mand yan j Mrtiya Canpolatan hatiye gotin. L bel, ev mrtiya Kurdan, di dema geşbna xwe de, ji herma Çiyay Kurmnc gelek firehtir b. Di dema mr mezin de, Mr Mand, ji bakur bajar Hemay heyan bi başur Meraş; ji Derya Sip heya bi rojhilat Kilis Ezaz axa v mrtiy b. Mr Mand, di dema şer Xaeperestan(Selbiyan) de, arkariya Kurdn Eyb kirib wan j, wek spas, herma Qusr diyar dabn w.
Di dema malbata Canpolat de, kursiya serdariy ji bajar Kilis b bajar Heleb; mrn Canpolat li Heleb j serdar dikirin. Di sala 1606an de, ku Mr Husn Canpolat nexwestib bi Osmaniyan re bie şer Eceman, Sedir El-Ehzem Qiwc Mrad Paşa Mr Husn vexwend ba xwe ew bi xiniz(xanet) kuşt. Ji lewre, biray w Mr El Canpolat, li dij dewleta Osman, serhildan pkan. W, ji bil mrtiya xwe, heya nzk Şam Libnan j xiste bin dest xwe serxwebna xwe ji Dewleta Osman diyarkir. Mr El Canpolat pwendiyn dplomatk li gel Mrtiya Toskana ya tal (Mr Frdnand) li darxistin. W, pere j li ser nav xwe apkirin , di mizgeftan de, bi nav w xutbe hate xwendin.
Dewleta Osman ji v yek gelek enir (tore b) leşker kişand ser Mr El Canpolat. Ji bil leşker osman 40.000 Kurdn Zulqadir j, bi serdariya Zlfiqar Paşa, ji herma Albistan(Elbistan), bi ser Mr El de hatin. Mr El 20.000 siwar 20.000 peya amade kiribn li Deşta Orc bi wan re ket şer. Di v şer newekhev de, nv leşker Mr El Canpolat hate kuştin nema karb li Heleb j raweste. Bi v away, ev mrtiya dewlemend, mrtiya Mr Mand Canpolatan bi daw b, perdeya reş bi ser de hate berdan; ew kete bin serdariya waliyn osman ya yekser(drekt). Mr El Canpolat di şer de nemir, w xwe da aliyek pişt demek, ew ba Siltan Ehmed Yekemn baxşandina xwe(yan efkirina xwe) ji w xwast. Siltan Ehmed ew pejirand, ew kir Beglerbeg şande Romaniya, ku bibe waliy bajar Tmşwara. Biray w, y bik j xiste Dibistana Siltaniy. Mr El ji Stenbol bi r ket gihşt bajar Blgirad(paytext Sirbiya). L Sedir El-Ehzem Qiwc Mrad Paşa kna xwe ji br nekirib. W, bi nehn(bi diz), peyayn xwe li pey Mr El şandin, wan, li bajar Blgirad, di Kela Kalmkdan de, bi xanet, Mr El Canpolat kuşt. Di v navber de, divt bte gotin, ku ew malbata niha li Libnan, li Çiyay Şf, bi nav Cumbilat (Kemal Cumbilat, kur w Weld Cumbilat), pşengiya Dirzan dike, ji nifşn malbata mrn Canpolat in.

Nawend naveyn Çiyay Kurmnc
Pişt şer chan y yekemn avakirina Dewleta Sriy, herma Îskendern (Hetay) herma Çiyay Kurmnc li aliy Sriy man. L bel bajar Kilis, ku serdariya Çiyay Kurmnc ji wir de dihate kirin, li aliy bakur ma. Ji lewre, serdar (yan hukmet) di destpk de hat gund Mabetan. Pişt demek, ku bajar Efrn n hatib avakirin, serdar (hukmet) bajar Efrn. Bi awayek ferm Efrn b herm (qeza) s naveyn w hatin espandin (tesbt kirin). Ew nave j ev bn: Hemam, Bilbil Reco. L bel, sala 1938an, Frensa wilayeta Îskendern (Hetay) diyar da Tirkiy, daku ew piştgiriya Almaniya di şer chan y duwemn de neke. Bi v doz re bajar Hemam bi xza(xeta) snor hate perekirin. Ji bona v yek, nave (wek nawend) ji Hemam hat gund Cindirs. Cindirs d b nave (nahiye). Di saln 60 de, s naveyn din, bi awayek ferm, hatin espandin. Ew j ev in: Mabetan, Şeran Şiy. Ji ber wilo, niha naveyn Efrn şeş in (Cindirs, Bilbil, Reco, Mabetan, Şeran Şiy). Herma Çiyay Kurmnc bi gişt ji 366 gund nawendan pkt hema hem j Kurd in. Di destpka saln 60 de, ku dewlet rforma ax pkan (belavkirina erd axan li ser cotkaran), bi v sedem, hin erd dan Ereban j. L hejmara wan gelek km e heya ew j hn ziman kurd bne.

Êl eşrn Çiyay Kurmnc
Di rastiy de, lt d li v herm namye heya pir kes j hene, ku nizanin ka ew ji kjan l ne. L dsan j, em l eşrn Çiyay Kurmnc bidin naskirin. Êln li v herm ev in:
Amkan (Amk): Ji Bilbil heya Reco Şiy belav dibin.
Biyan (Biy): Bi taybet li aliy naveya Bilbil ne.
Şxiyan (Şx): Li aliy Bilbil, Reco heya Çiyay Xastiyan belav dibin.
Xastiyan (Xast): Li Çiyay Xastiyan dimnin (naveya Mabetan).
Cmiyan (Cm): Li Deşta Cm dimnin (naveya Cindirs).
Ev pnc ln pşn niştecihn v herm ne, yan ew ji ber de li vir in. Bi taybet ln Amkan Cmiyan, ku nav wan di heyamn kevnare de j derbas dibe. Ji bil van ev ln din j hene, ku dibe ew paş hatibin v herm. Ew j ev in:
Şikakan (Şikak): Li aliy rojhilat dimnin (naveya Şeran). Dibe ku ev l, di demek de, ji Şikakn rojhilata Kurdistan veqetiyabe hatibe v herm.
Robaran (Robar): Li rojhilat Çiyay Lln dimnin.
Şrewan (Şrew): Li rojavay Robaran, li Çiyay Lln kuntarn w de dimnin.
Heyştiyan (Heyşt): Li kuntara Çiyay Xastiyan, li ber Deşta Cm dimnin.
Hinek ji la Rojk, ku war wan bingehn li herma Bedls ya Bakur Kurdistan ye, li gund Şxorz derdorn w hene. Hin kes j, bi taybet ji gundn Coq Marat hin gundn din dibjin, ku ew Çeqel ne (la Çeqeliyan). Hin malbat ji ln hermn Kurdistan yn din j li Çiyay Kurmnc peyda dibin wek: Din, Hevd(Hevrk), Zag hwd.. Gundn bi nav Xerzan, Xaltan, Dimiliyan Behdnan xweş didin xuyakirin, ku pwendiya wan bi kjan l hermn Kurdistan re heye.

Ol mezheb
Piraniya kurdn v herm misilman in mezheb wan henef ye (ne şafi ye mna piraniya kurdn din). Êzd ber li v herm gelek bn, l niha ew ne ewqas pir in. Bi ten end gund mane, ku bi gişt hn zd ne. Li hin gundn din ew nve-nv in. Li v herm bi ten gund Mabetan elew ne.

Çandin
Herma Çiyay Kurmnc (Efrn), ji aliy Çandiniy ve, gelek dewlemend e. Ev herm, ber her tişt, bi zeytnn xwe gelek bi nav deng e. Bi milyonan darn zeytnan li vir hene hema tu kda binr her zeytn xuyadikin. Darn zeytnan, ku hatine rzkirin, axa v herm pir rind xweşik xemilandine. Kurd ji zeytnan zeyt derdixin difiroşin, yan j zeytnan wisa difiroşin. Zeytn ji bo zeyt ne, yan j ew tn şrnkirin xwarin. Meywn tir, ber li v herm, ji niha btir bn, l dsan j, li gelek naveyan hn tir pir heye. Li bajar Efrn hn mrxana ereq j heye. Darn fkiyan li vir gelek hene; wek: Henar, sv, hilk, kraz(glaz), eftel, mişmiş(qeys), hejr, t, hurm bihok. Li hin naveyan giwz behv(badem) j pir in. Ji bil van, genim, ceh, şfan, garis, kunc, bervero, nsk, nok, colban, titn pemb j pir t andin. Li hla din, zebeş(şt), qawn, şimam, bacann sor (firing), bacann reş, pvaz, sr, kundir, tirz (qit), xiyar (aro), encr, qerneb, sot, tirp (tivir), bam, fasl, lopik hwd. Gelek peyda dibin. Hin berhemn siruşt wek simaq, zehter ridar, ji ber de, ji Çiyay Kurmnc dertn.

Xwedkirina lawiran (heywanan)
Ber, li v herm, pez gewr pez reş j gelek dihat xwedkirin, l niha ten li hin deveran heye; bi taybet, ji bo hewcedariya mal. Her wisa j mirşk, qaz ordek hene. Hesp, bergr, qantir, ker, l cams j, li hin cihan, peyda dibin. Xwedkirina mşn hinguv j ber pir heb.

Folklor anda gelr
Ciln folklor yn herma Çiyay Kurmnc, yn mran, mna ciln Partn kevnare ne (kum sip, şehra bi rş, eba bi surme şelwer qezmr y devlingteng). Govend semayn folklor yn v herm gelek navdar in komikn vir yn folklor, pir caran, li ser tenga Sriyay, xelatn pşn wergirtine.
Ji berku v herm ziman xwe parastiye, wisa j, and folklora gelr j, bi taybetiyn xwe ve, li vir hatiye parastin. Pir dengbjn navdar yn v herm, ku nav wan hatiye naskirin, hene; wek: Hemş Korik, Ibram Bsn (Îbram Tirko), Ceml Ker, Ceml Horo, Omer Cemlo, Evd Şehr, Hesnaz, Reşd Memccan, Adk Necar, Beytaz, Eliy Kab, El Tico hwd.

Kela seyrangehn Çiyay Kurmnc
Herma Çiyay Kurmnc ji aliy arxyolog torstk ve j hermeke gelek xweş e. Wek hem aliyn Kurdistan, di bin axa v herm de j, li her cihek şopa and civakn kevnar heye. L ten hin tişt ji wan li ber avan tn xuyakirin. Li Çiyay Lln gelek avahiyn kevnar aşkere diyar in. Li v iyay, ya here bi nav deng Kela Seman ye, ku ewropay jre San Smon dibjin. Her sal, bi lekan qeflan torst tn li v kelay temaşe mze dikin. Li bakur-rojhilat herma Efrn Kela Hor heye, ku ji w re ewropay Srs dibjin. Li nziya v kelay, Pira Kevnare heye. Pire li ser Çem Efrn hatiye avakirin hn j t bikarann. Li Deşta Cm, ji aliy Hemq de heya Kela Hor, gelek girn kevnare yn avakir hene. Her girek ji wan, ji her aliyek ve, ji du girn din ve t xuyakirin. Gava van giran dikolin, gelek tiştn bi nirx ji wan derdikevin.
Ji aliy din ve, seyrangeh cihn bihinvedan j gelek hene. Ewn bi nav deng ev in: Kefircen: Bi av, dar bern xwe t naskirin. Li vir gelek aşxane cihn şahiyan hene, ku ew her roj dagirt ne. Bast: Bi darn henaran kaniya xwe navdar e. Dibjin ku xwarina aşxana vir b kmas ye. Meydank Gemrk bi slavn av tn naskirin. Ava Sarisabn, li binaniya Kela Hor, gelek seyrangeran ber bi xwe ve dikişne wisa j Kitix Tislor. Kaniya Batman j wek seyrangeh li ber Ava Reş e, l ji ber ku ew li ber snor e, pir mirov nain wir.

Warn proz
Gel v herm, bi taybet hin cihan, wek warn proz nasdike: Kela Hor, Ziyareta Henn, Ziyareta Abdurehmn, Şx-Berkat, Ziyareta Çlxan her wisa j Menan Deyan. Dibjin ku Kaniya Turind Golbehr j ji avn proz in. Li Ziyareta Henn niştimanperwer mezin NÛRÎ DÊRSIMÎ hatiye veşartin.

Kargeh pşy
Piraniya kurdn v herm bi andin xwedkirina lawiran xerk in. Bi awyek gişt, d cot bi tiraktoran t ajotin. Cot bi dewr gelek km maye. L ji bil andiniy, gelek kar pşeyn din j hene. Ber hem aş bi av dihatin gerandin mehsern zeytnan j bi dewaran (bergr yan j qantir). Di dema ro de, ew hem geriyane ser kehrev (lktirk). Li herma Efrn, niha gelek mekbesn zeytnan yn njen hatine avakirin. Ji bil van, kargeha tenekan, ya pelş (keşmn, brn), ya sabn ya cilan (mehfran) heye. Kann keviran yn kirina hewcedariyn avakirina xaniyan malan j gelek peyda dibin.

Kirn, firoştin Bazirgan
Di war bazirganiy de, kurdn v herm ne gelek jr in. Tev dewlemendiya Efn, xr brn wan ji wan re namnin. Pir kes berhema xwe pşde, bi erzan, difiroşin bazirgann Heleb ew bi v away, her sal, her deyndar in. Ew peran bi kar nirxn biha deyndikin wisa, xr brn wan, ji wan re namnin. Li nawenda bajar Efrn hin naveyan, di heftey de, rojek bazar dibe. Wek nimne: Li Efrn roja arşem, li Cindirs roja duşem hwd. Li bazar, bi awayek gişt, ji bo hewcedariya mal, kirn firoştin pkt.

 

Bajar Efrn


Bazara Efrn (Her Çarşem heye)II


Havngehn Efrn